قرارداد آتی

در جهان پر رقابت امروز، تنوع بخشی به ابزارهای مالی با هدف جذب حداکثری سرمایه گذاران خرد و کلان به داد و ستند سهام و مشارکت در بورس یکی از مهمترین مشغله های ذهنی اقتصاددانان و مدیرانی است که دل در گرو حمایت از بخش تولید کالا و خدمات در کشور دارند و رونق بخشی به بازار سرمایه را به عنوان گامی مهم در پرتوان سازی بخش تولید و اشتغالزایی در صدر برنامه کاری خود قرار داده اند.

به گزارش پایگاه خبری بازار سرمایه(سنا)، قراردادهای آتی شاخص سهام یکی از ابزارهای مالی جدید است که به سبب محاسن عدیده همانند ریسک پذیری کمتر و سودآوری بیشتر، در بازارهای مالی جهان بسیار مورد توجه سرمایه گذاران قرار گرفته و علی رغم نوظهور بودن در بورسهای مطرح جهان ، توانسته است  حجم عمده ای از نقدینگی را معطوف خود کند.

قرارداد آتی (futures contract) نوعی ابزار مشتقه است که قابلیت خرید و فروش در بازارهای مالی را دارد. در این قرارداد طبق عقد صلح یک طرف (فروشنده) توافق می‌کند در سر رسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را در عوض قیمتی که اکنون تعیین می‌کنند به طرف دیگر (خریدار) تحویل دهد

قرارداد آتی شاخص سهام ، نوعی دیگر  از انواع مختلف قراردادهای آتی است با این تفاوت که مبنای محاسبه آن نوسانات خود شاخص یک سهام خاص است. به بیان دیگر ، این ابزار، قراردادی است برای خرید طیف معینی از سهام با قیمت معین  و در تاریخ معین.

به عنوان مثال،  اگر عدد شاخص S&P ۵۰۰ در تاریخ ۳ آگوست ۲۰۱۵  رقم  ۲۰۹۱ بوده باشد ، خریدار و فروشنده قرارداد آتی تعهد می کنند که به سر رسید سپتامبر ۲۰۱۵ شاخص را با عدد ۲۰۸۰.۳  معامله کنند . نظر  به اینکه مضرب شاخص مزبور ۲۵۰ دلار است ، اندازه قرارداد آتی یا هر واحد قرارداد آتی برابر است با :

۲۰۹۱ * ۲۵۰ دلار = ۵۲۲۷۵۰ دلار

مانند دیگر ابزارهای مالی ، قراردادهای آتی هم می توانند مبنایی برای تشکیل سبد سهام قرار گیرند.

قرارداد آتی سبد سهام عبارت است از قراردادی که فروشنده تعهد می کند در سر رسید تعیین شده ، سبد پایه را به قیمتی که در زمان انعقاد قرارداد تعیین می شود  بفروشد و در مقابل خریدار متعهد می شود آن سبد پایه را در تاریخ سر رسید خریداری کند.

در صورتی که سبد سهام به عنوان مثال ، نماینده شاخص مرجع باشد ( مثلا مشتمل بر سهام ۲۰ شرکت بزرگ) آنگاه لازم است تا الزامات زیر رعایت شود:

  • حفظ تناسب اجزای سبد با سهام تشکیل دهنده شاخص
  • رعایت میزان مشارکت درصدی هر سهم در سبد،برابر با درصد سهم و مورد نظر در شاخص
  • تمامی سهام موجود در سبد باید به طور حتم در شاخص موجود باشد.

قراردادهای آتی شاخص در عمل بسیار متنوع هستند و می توان برای هر شاخص بازار ، قرارداد آتی و یا سبد آتی شاخص تشکیل داد. بعنوان نمونه قرارداد آتی شاخص طلا ، بر اساس نوسانات سهام زیر مجموعه شاخص طلا تنظیم می شود و قیمت آن تابعی از قیمت شاخص طلا در بازه زمانی معین ارزیابی خواهد شد. نکته اینجاست که در قراردادهای آتی شاخص ، امکان معامله انفرادای سهام تشکیل دهنده شاخص وجود ندارد بلکه خریدار کلیت شاخص را بعنوان موضوع معامله در قرارداد مورد داد و ستد قرار می دهد که به نوبه خود بر سهولت معاملات آتی به نحو مقتضی می افزاید.

امروزه بورس های بزرگ در جهان بطور فعال امکان معامله قراردادهای آتی شاخص را فراهم آورده اند و سرمایه گذاران نیز اقبال خوبی به این ابزار مالی کم ریسک و پر بازده نشان می دهند. در جدول زیر فهرستی از فعالترین بورس ها در زمینه خرید و فروش قراردادهای آتی سهام نشان داده شده است:

در ادامه به بررسی سیر تحول قراردادهای آتی سهام در کشورهای مختلف می پردازیم.

هندوستان

بورس بمبئی با نام اختصاری BSE  در ۹ ژوئن ۲۰۱۰ اولین پلتفرم قراردادهای آتی شاخص سهام را برای داد و ستد به بازار عرضه کرد . گفتنی است بورس بمبئی با ۱۳۵ سال قدمت ، قدیمی ترین بورس در قاره آسیاست و با ۴۹۰۰ شرکت پذیرفته شده در تابلوی اصلی ، بزرگترین بورس جهان از نظر شمار شرکتهای پذیرفته شده نیز به حساب می آید.  ارزش سهام عرضه شده در این بورس به بیش از ۱.۲۸ تریلیون دلار آمریکا بالغ می شود . علی رغم چنین آمار درخشانی ، بورس بمبئی نتوانسته است در رتبه بندی ۱۰ بورس برتر جهان از حیث میزان جذب سرمایه ( داخلی و خارجی) قرار بگیرد.

عملکرد بورس بمبئی در بخش مشتقات و قراردادهای آتی در نمودار زیر قابل مشاهده است:

تا سال ۲۰۱۱ میلادی ، شمار قراردادهای آتی در بورس بمبئی به رقم ۹,۳۶,۹۲,۸۲۶ رسید و این در حالیست که این عدد در سال ۲۰۰۵ تنها ۵,۸۵,۳۷,۸۸۶ قرارداد بوده که به خوبی نشانگر رشد صعودی ۶۰.۰۶ درصدی بازار قراردادهای آتی در بورس بمبئنی است. روند سود دهی قراردادهای آتی در بازه زمانی یادشده  ۲۰۰۵- ۲۰۱۱ میلادی شاهد افت و خیز بوده است به طوری که بین سالهای ۲۰۰۵-۲۰۰۶  سودآوری قراردادهای آتی کاهش و از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۱ افزایشی تدریجی را تجربه کرده است.

مطالعات آماری عملکرد بورس بمبئی نشان می دهد که سهام مشتق و اختیار معامله سهام در قیاس با قراردادهای آتی ، پربازده تر بوده و حجم بیشتری از معاملات و سودآوری را به خود اختصاص داده اند که علت آن  می تواند ساختار پیچیده قراردادهای آتی و مقررات انعطاف ناپذیر برای معامله آنها در قیاس با دیگر ابزارهای مالی باشد.

دلیل نوسانات بازار در بازه زمانی اشاره شده به عقیده کارشناسان بازار سرمایه، تصمیم گیری های هیجانی و زود هنگام سرمایه گذاران حقیقی و حقوقی بوده است به طوری که سرمایه گذاری در ابزار مالی ساده تر و زود بازده، بر قراردادهای مالی پیچیده  با سر رسید معین ترجیح داده می شود.

ایالات متحده

قراردادهای آتی شاخص برای اولین بار در سال ۱۹۸۲  و در شاخص S&P ۵۰۰ ایالات متحده  عرضه شد.  امروزه قرارداد آتی S&P ۵۰۰ نقد پذیرترین قرارداد آتی در بورس های جهان بشمار می آید و بعضا از سوی سرمایه گذاران با نام اختصاری Spoo  از آن یاد می شود .  در واقع موفقیت این ابزار مالی باعث فراگیر شدن آن در دیگر بورس های آمریکا و همچنین بورس های بزرگ دیگر در اقصی نقاط جهان شده است.  

بورس کالای شیکاگو با نام اختصاری CME در سال ۱۹۹۷ قرارداد آتی شاخص E-mini S&P را  با هدف جذب سرمایه های خرد  به بازار معرفی کرد.

گروه بورس بازرگانی و کالای شیکاگو (به انگلیسی: CME Group)، بزرگترین بازار آتی و اختیار معامله جهان به شمار می رود. این شرکت بازارهای آتی و اختیار معامله بزرگی را در شیکاگو و نیویورک مدیریت می کند و همچنین امکاناتی در لندن فراهم کرده است و از پلتفرم آنلاین بهره می برد. قراردادهای مشتقه قابل معامله در این بورس قراردادهای آتی و اختیار معامله ای هستند که دارایی پایه آنها شاخص های سهام، نرخ های بهره، نرخ ارز، انرژی، محصولات کشاورزی، فلزات کمیاب و گرانبها، آب و هوا، و املاک و مستغلات است.

 تنها در اولین سال عرضه این ابزار جدید ۸۸۵ هزار و ۸۱۹ قرار داد آتی شاخص،  داد و ستد شد و میزان استقبال سرمایه گذاران از قراردادهای آتی به قدری زیاد بود که تا سال ۲۰۱۶ تعداد قراردادهای آتی معامله شده در بورس کالای شیکاگو به رکورد ۵۰۰ میلیون دست یافت.

قرارداد آتی S&P به قدری در بازارهای مالی اعتبار کسب کرده است که سرمایه گذاران پیش از شروع معاملات در تالار بورس، نخست به نرخ نوسانات قرارداد یاد شده به عنوان راهنمای جهت گیری قیمت ها در طول روز و یا حتی در بعضی موارد به عنوان دماسنج اوضاع اقتصادی کشور توجه می کنند.

یکی از نوآوری های بورس شیکاگو برای تسهیل معامله قراردادهای آتی شاخص ، فراهم آوردن امکان تسویه  قرارداد بطور نقدی در بازه های زمانی سه ماهه به سر رسید مارس، ژوئن، سپتامبر و دسامبر بوده است.

چنین به نظر می رسد که قراردادهای آتی در بازار سرمایه ایالات متحده از اقبال خوبی برخوردار بوده است . علی رغم افت و خیز سهام در ماه های اخیر و آغاز جنگ تجاری دولت ترامپ با چین بر سر تعرفه واردات کالاهای چینی هوز هم این قراردادها در کشور آمریکا از جمله سرمایه گذاری های پرطرفدار قلمداد می شوند. شاید یکی از علل آن  قابلیت بهتر قراردادهای آتی برای پاسخگویی به انتظارات خریداران و سرمایه گذاران درخصوص ریسک کم و سود آوری بهتر بوده باشد.

ژاپن

قراردادهای آتی شاخص سهام برای اولین بار در ژوئن ۱۹۸۷ و تحت  دو نماد Nikei Stock Average NSA) ) و  Osaka Stock Futures ۵۰ (OSF۵۰)  در بازار سرمایه ژاپن عرضه شدند.

در ژاپن نیز قراردادهای آتی شاخص سهام  سر رسیدهای چهارماهه از قرار مارس ، ژوئن، سپتامبر و دسامبر دارند و ارزش شاخص هر سهام نیز بر اساس ین (پول ملی ژاپن) محاسبه می شود.در ابتدای عرضه قراردادهای آتی ، سرمایه گذاران ژاپنی استقبال سردی از این ابزار مشتقه  مالی جدید  از خود نشان دادند که علت اصلی آن پیچیدگی محتوایی و عدم آشنایی خریداران با ویژگی های قراردادهای آتی بوده است اما به تدریج و از سال ۱۹۸۵ به این سو،  اقبال سرمایه گذاران بیشتر شد  و در گذر زمان، قراردادهای آتی جایگاه خوبی  را در بازار سرمایه ژاپن برای خود ایجاد کرد. وزارت اقتصاد ژاپن به عنوان نهاد ناظر بر بازار سرمایه این کشور، نقشی کلیدی را در هموار ساختن معرفی ابزار مشتقه جدید به ویژه قراردادهای آتی شاخص سهام داشته و این مهم، با هدایت و راهبری این وزارتخانه و در سه مرحله بشرح زیر جامه عمل پوشیده است:

  • حذف مقررات محدود کنندهمالی
  • آزاد سازی سرمایه گذاری اتباع ژاپنی در ابزار مالی خارجی
  • ترغیب سرمایه گذاران خارجی به سرمایه گذاری در ابزار مشتقه و قراردادهای آتی شاخص سهام بورس های ژاپن

به دنبال تسهیل بستر قانونی برای عرضه قراردادهای آتی در ژاپن، بورس توکیو TSE در سال ۱۹۸۸ میلادی برای اولین بار سبد آتی شاخص سهام را که متشکل از سهام ۵۰ شرکت فعال در ذیل شاخص Nikkei بورس بودند را عرضه کرد که به ("OSF ۵۰") موسوم است و با استقبال منطقی سرمایه گذاران مواجه شد.

در گذر زمان تنوع قراردادها و سبدهای آتی سهام در بازار مالی ژاپن متنوع تر شد و بورسهای دیگر نیز از ابتکار بورس توکیو و اوساکا در فراهم سازی امکان قراردادهای آتی تبعیت کردند.

 هم اکنون  و در  سررسید  قراردادها و سبدهای آتی تابستان گذشته، ارزش قراردادهای آتی معامله شده در بورسهای ژاپن به ۲.۶ میلیارد ین معادل  ۲۴.۵ میلیون دلار بود که اگر چه رقم درخشانی است اما در قیاس با ۱۱۴ میلیارد ین طراز مالی بورس های ژاپن، رقم چشمگیری به نظر نمی رسد.

نکته حائز اهمیت اینجاست که  معاملات قراردادهای آتی Nikkei  و  Topixبیش از ۶۰ درصد کل این دو بازار مالی را به خود اختصاص داده بودند که نشانگر این مطلب است که حجم بیشتر معاملات قراردادهای آتی در بازار ژاپن در ذیل این دو نهاد داد و ستد می شوند و بورسهای دیگر این کشور چندان در سهمگیری از بازار قراردادهای و سبد آتی شاخص سهام موفق عمل نکرده اند.

ناظران اقتصادی بر این عقیده اند که همانند دیگر کشورها ، برنامه های آگاه سازی و ارائه اطلاعات کاربردی به سرمایه گذاران با هدف معرفی بهتر سرمایه گذاران با قراردادهای آتی نقش بسزایی در افزایش معاملات این ابزار مالی منحصر به فرد دارد  . شاید بتوان همزمانی رشد اقبال به قراردادهای آتی در بازار ژاپن با تلاشهای وزارت اقتصاد این کشور برای معرفی این ابزار  در سالهای دهه ۸۰ میلادی و کاهش توجه به این ابزار مقارن با توقف برنامه های اطلاع رسانی  توکیو در این خصوص را دلیلی قوی بر این مدعا دانست.

لازم به ذکر است، کمیته فقهی سازمان بورس سابق بر این، با موضوع قرارداهای آتی مبتنی بر شاخص مخالفت کرده بود و از آنجا ‌که شاخص، عددی است که روند بازار در یک مقطع زمانی معین را نشان می دهد، لذا نمی‌توانست به عنوان دارایی پایه در قراردادهای آتی قرار بگیرد.

بنابراین، به اعتقاد کمیته فقهی سازمان بورس، اگر به جای شاخص، سبد محدودی از سهام به عنوان دارایی پایه قرار بگیرد و این سبد با این تعداد محدود سهم قابلیت تحویل را داشته باشد، می‌تواند به عنوان دارایی پایه در قرارداهای آتی و اختیار معامله سبد سهام قرار گیرد.

ارسال نظر

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 9 =

پربازدیدترین

آخرین‌های بين‌الملل